BESS (батериски) системи во Македонија

Брзиот раст на производството на електрична енергија од сонце и ветер отвори ново прашање за електроенергетскиот систем: како произведената енергија да се користи тогаш кога е најпотребна, а не само тогаш кога временските услови овозможуваат производство?

Токму тука BESS системите добиваат централна улога.

BESS (Battery Energy Storage System) е батериски систем за складирање на електрична енергија кој овозможува електричната енергија да се преземе од електроцентрала или од мрежата, да се складира и повторно да се предаде кога тоа е технички или економски оправдано.

За инвеститорите во Македонија, BESS веќе не е само технички додаток кон соларна или ветерна електроцентрала. Новиот Закон за енергетика го препознава складирањето како посебна активност, предвидува повеќе модели на BESS проекти и, за определени електроцентрали што користат варијабилни обновливи извори, воведува и обврска за инсталирање складиште.

И пазарниот интерес е значителен. Годишниот план за изградба на енергетски објекти за 2026 година опфаќа – 96 системи за складирање, од кои 77 интегрирани во постојни или нови електроцентрали и 19 изолирани системи. Нивната вкупна планирана моќност изнесува околу  2.027 MW, со капацитет за складирање од околу  4.961 MWh  и проценета инвестициска вредност од приближно 1,98 милијарди евра. Овие бројки се однесуваат на проекти опфатени со Планот и не значат дека сите тие се веќе изградени или дека нужно ќе бидат реализирани.

Што е BESS и зошто е важен?

Кај BESS проектите треба да се разликуваат два основни параметри:

**MW (megawatt)** ја покажува моќноста – односно колку електрична енергија системот може да преземе или предаде во определен момент.

**MWh (megawatt-hour)** го покажува капацитетот – односно колку електрична енергија може да складира.

На пример, BESS со моќност од 10 MW и капацитет од 20 MWh во поедноставен пример може да работи приближно два часа со максимална моќност од 10 MW.

Оваа разлика е суштинска и од правен и од комерцијален аспект. Односот MW/MWh влијае на техничките услови, приклучокот, договорите со производителот на батериите, гаранциите за перформанси и потенцијалните извори на приход.

BESS може да се користи за повеќе цели: складирање на производство од соларна или ветерна електроцентрала, оптимизација на времето на продажба на електричната енергија, обезбедување системски и балансни услуги, намалување на ограничувањата на производството, како и за управување со потрошувачката кај индустриски корисници.

Но секој од овие модели има различна правна и договорна структура.

Каква е правната рамка за BESS во Северна Македонија?

Основниот пропис е Законот за енергетика, објавен во „Службен весник на РСМ“ бр. 101/2025, кој се применува од 29 мај 2025 година. Законот е изменет во 2025 година и повторно во јули 2026 година, со измените објавени во „Службен весник на РСМ“ бр. 172/2026.

Од јули 2026 година постои и посебен Закон за користење на енергијата од обновливи извори, како lex specialis за низа прашања поврзани со обновливата енергија. Сепак, основниот правен режим на складирањето на електрична енергија останува уреден со Законот за енергетика.

Во зависност од конкретниот проект, паралелно можат да бидат релевантни и прописите за градење и просторно планирање, приклучување на електроенергетскиот систем, лиценцирање, заштита на животната средина, противпожарна заштита, како и прописите за батерии, акумулатори и управување со отпад.

Затоа, BESS проект не треба да се анализира само како „набавка на батерија“. Правната структура започнува многу порано – со изборот на моделот на проектот, локацијата и приклучокот.

Четири модели на складирање според Законот за енергетика

Член 130 од Законот за енергетика прави значајна разлика помеѓу различните начини на кои може да се врши складирање на електрична енергија.

Законот предвидува:

1. самостојно складиште, управувано од оператор на складиште и кое не е дел од електроцентрала на производител или од потрошувач;
2. складиште како составен дел од електроцентрала со инсталирана моќност од најмалку 1 MW, за кое е релевантен режимот на овластување за изградба;
3. складиште како составен дел од електроцентрала со моќност под 1 MW, за кое Законот не бара посебно овластување за изградба на складиштето односно електроцентралата; и
4. складиште како целосно интегрирана мрежна компонента на преносниот или дистрибутивниот систем, под посебни законски услови.

Оваа поделба е важна бидејќи standalone BESS проект и BESS интегриран во фотонапонска електроцентрала не поминуваат нужно низ идентична регулаторна и лиценцна постапка.

Законот дополнително определува дека складиште кое е составен дел на електроцентрала и има инсталирана моќност до 40% од инсталираната моќност на електроцентралата се смета за интегриран систем за складирање. Таквиот систем може да складира електрична енергија произведена од сопствените генераторски единици, но и електрична енергија преземена од мрежата, а потоа повторно да ја предаде на мрежата, во рамките на максималната одобрена едновремена моќност на приклучокот.

Ова е особено значајно за деловниот модел на проектот: интегриран BESS не мора да биде ограничен исклучиво на „чување“ на сопственото соларно производство.

Дали BESS е задолжителен за соларните и ветерните електроцентрали?

Ова е едно од најважните прашања во актуелната правна рамка.

Во првичниот текст на Законот за енергетика од 2025 година, член 87 став 15 предвидуваше дека електроцентралите кои користат варијабилен обновлив извор на енергија треба да имаат складиште со инсталирана моќност еднаква на 20% од инсталираната моќност на електроцентралата. Истата одредба бара капацитетот на складиштето да овозможи циклус на полнење и празнење од најмалку два часа со максималната инсталирана моќност на складиштето.

Но, со измената на Законот донесена во јули 2026 година, фиксните 20% се заменети со опсег од најмалку 20% до најмногу 40% од инсталираната моќност на електроцентралата. Измената не го брише двочасовниот критериум од постојниот текст.

Практично, ако како поедноставен пример земеме фотонапонска електроцентрала од 10 MW, законскиот опсег на BESS моќност би бил од 2 MW до 4 MW. На минималното ниво од 2 MW, условот за најмалку два часа би значел најмалку 4 MWh капацитет; кај 4 MW тоа би било 8 MWh.

Сепак, одредбата од 2026 година треба внимателно да се применува. Таа воспоставува законски опсег од 20% до 40%, но конкретното димензионирање на еден проект треба да се проверува заедно со Годишниот план, мрежните и пазарните анализи, условите за приклучување и актите што се однесуваат на конкретната инвестиција. Самото постоење на опсегот не треба автоматски да се толкува како неограничено право на инвеститорот еднострано да избере која било вредност во неговите рамки.

Измените од јули 2026 година воведоа и исклучок: оваа обврска не се однесува на електроцентрала или објект за производство чија изградба се финансира од Буџетот на Република Северна Македонија или од заем за кој државата издава гаранција.

Годишниот план станува важен дел од развојот на проектот

Новиот енергетски режим го поврзува развојот на поголемите енергетски објекти со Годишниот план за изградба на енергетски објекти.

Во процесот на негово подготвување Министерството, МЕПСО и операторот на електродистрибутивниот систем ги разгледуваат, меѓу другото, можностите за приклучување, потребата од системски резерви, потребните инвестиции во мрежата и мрежните и пазарните анализи.

Токму затоа за инвеститорот не е доволно да има соодветно земјиште и техничка понуда за батериите. Мрежниот капацитет и статусот на проектот во релевантните плански и регулаторни постапки можат да бидат одлучувачки за неговата реализација.

Годишниот план за 2026 година добро го покажува обемот на интересот: покрај 77 интегрирани системи за складирање, опфатени се и 19 standalone системи со вкупно 637,518 MW моќност и 1.494,746 MWh капацитет.

адвокат Дејан Алексов за батериите на панел дискусија на Солар Македонија:

Како изгледа регулаторната патека за BESS проект?

Не постои една универзална листа на дозволи која важи за секој BESS проект.

Постапката зависи, меѓу другото, од:

– дали BESS е standalone или е интегриран во електроцентрала;
– инсталираната моќност;
– дали се гради нов објект или BESS се додава на постоечка електроцентрала;
– сопственоста и статусот на земјиштето;
– начинот и напонското ниво на приклучување;
– дали проектот бара одобрение за градење или може да се реализира врз основа на друг акт предвиден со прописите за градење;
– дали е потребно овластување од Министерството;
– и каков лиценцен и пазарен статус ќе има операторот.

Во практична смисла, развојот најчесто треба да ги координира следните работни текови:

проектна и корпоративна структура → земјиште и планска документација → статус според Годишниот план → приклучување → градежна документација → овластување, каде што е потребно → техничко пуштање во употреба → лиценцирање → пазарни и балансни договори.

Редоследот не е секогаш целосно линеарен. Одредени постапки се преклопуваат, а резултатот од една – особено приклучувањето – може да влијае врз техничката и економската структура на останатите.

За BESS што се додава на постоечка електроцентрала, треба дополнително да се провери дали постојните одобренија, лиценца, решение за приклучок и договори треба да бидат изменети.

Лиценца: standalone BESS и интегриран BESS не се исти

Самостојното складирање што се врши од оператор на складиште е предвидено како енергетска дејност во Законот за енергетика. Интегрираниот BESS, пак, може да биде дел од лиценцниот режим на самата електроцентрала, во зависност од структурата на проектот.

Практиката на Регулаторната комисија веќе покажува примери во кои постојна лиценца за производство на електрична енергија е изменета поради интегрирање систем за складирање во електроцентралата. Тоа е добар показател дека прашањето на лиценцата треба да се анализира уште во фазата на структурирање, а не дури по инсталирањето на батериите.

Кај секој проект треба одделно да се утврдат релевантната енергетска дејност, потребните овластувања и содржината или измената на лиценцата.

Приклучувањето на мрежа може да биде поважно од самата батерија

Од инвестициска перспектива, една од најважните вредности на BESS е способноста да презема и предава електрична енергија во различни периоди.

Но BESS не создава автоматски ново право на неограничен извоз во мрежата.

Законот експлицитно предвидува дека интегрираниот систем може да презема енергија од мрежата и повторно да ја предава согласно максималната одобрена едновремена моќност на приклучокот. Кај електроцентрала со интегриран BESS, вкупната моќност што се предава во системот исто така не смее да ја надмине максималната моќност утврдена во решението за приклучок.

Затоа, пред набавката на BESS опрема треба да се анализираат најмалку:

– постојниот или планираниот приклучок;
– максималната дозволена import/export моќност;
– евентуалните ограничувања во работните режими;
– потребните мерења, телеметрија и далечинско управување;
– условите за учество на пазарот и во балансниот механизам.

Погрешно димензиониран BESS може да биде технички одличен, но економски ограничен ако правата од приклучокот не дозволуваат негово целосно искористување.

Од каде може да доаѓа приходот на BESS?

Законот му овозможува на операторот на складиште да учествува на пазарите на електрична енергија, односно да купува и продава електрична енергија, да обезбедува услуги за складирање и да нуди системски услуги на операторите на преносниот и дистрибутивниот систем.

Ако максималната едновремена моќност што складиштето може да ја предаде во мрежата е најмалку 1 MW, Законот предвидува и можност за договор со операторот на електропреносниот систем за учество во механизмот за балансирање.

Во зависност од техничкиот и пазарниот модел, потенцијалните извори на вредност може да вклучуваат:

– купување и складирање во периоди со пониски цени и продажба во други периоди;
– оптимизација на продажбата од фотоволтаична или ветерна електроцентрала;
– балансни и системски услуги;
– услуги за складирање за други учесници на пазарот;
– оптимизација на сопствената потрошувачка кај индустриски корисници.

Но постоењето на законско право за учество на определен пазар не значи дека секој модел е автоматски економски или банкарски одржлив. Потребно е да се анализираат применливите пазарни правила, ценовната структура, деградацијата и бројот на циклуси на батериите, условите за приклучување и договорите преку кои ќе се реализира приходот.

Кои договори се критични кај BESS проект?

Кај BESS, договорната документација е исто толку важна колку и административните дозволи.

1. BESS Supply / EPC договор

Договорот треба прецизно да ги дефинира гарантираната MW моќност, употребливиот MWh капацитет, ефикасноста, достапноста на системот, дозволениот број и длабочината на циклуси, деградацијата и тестовите за прием.

Посебно внимание бараат гаранциите за капацитет во текот на животниот век на проектот. Батерија која исполнува 20 MWh на датумот на пуштање во работа нема нужно да го задржи истиот употреблив капацитет по неколку години.

Затоа договорот треба да утврди кој го презема ризикот од деградација и дали производителот или EPC изведувачот има обврска за augmentation, замена на модули или други корективни мерки.

2. O&M и долгорочно сервисирање

Треба да се уредат превентивното и корективното одржување, резервните делови, времето за реакција, remote monitoring, пристапот до BMS/EMS системите, софтверските ажурирања и одговорноста за дефекти.

Кај систем чија комерцијална вредност зависи од расположливоста во конкретни часови, обична обврска „да се поправи дефектот“ често не е доволна.

3. Приклучување и пазарни договори

Договорите и актите за приклучување треба да бидат усогласени со реалниот operating model на BESS – вклучувајќи го преземањето од мрежа, предавањето во мрежа, мерењето и евентуалното обезбедување балансни или системски услуги.

Ако приходот зависи од агрегатор, трговец или давател на балансни услуги, и тие договори стануваат дел од bankability анализата.

4. Финансирање

Кај финансиран проект, банката или друг финансиер обично ќе биде заинтересиран за преносливоста на клучните договори, правата за step-in, гаранциите на производителот, осигурувањето, ограничувањата на одговорност и стабилноста на очекуваните приходи.

BESS технологијата исто така бара поинаква анализа на degradation risk, warranty risk и replacement cost од класична соларна електроцентрала.

Пожарна безбедност и технички ризик

Безбедноста на BESS не треба да се третира само како техничко прашање на производителот.

Кај батериските системи релевантни се ризици поврзани со прегревање, пожар, thermal runaway, системите за детекција и гасење, физичката дистанца меѓу модулите и пристапот за итни интервенции.

Македонската регулаторна документација за овластување на објекти за складирање предвидува и документација поврзана со противпожарната заштита. Затоа allocation-от на одговорноста за fire design, compliance, тестирање и евентуален дефект треба јасно да биде уреден и во EPC/Supply документацијата.

Животна средина и што се случува со батеријата на крајот од животниот век?

Не секој BESS автоматски подлежи на идентична еколошка постапка. Потребата од конкретни еколошки одобренија треба да се проверува според локацијата, големината, поврзаната инфраструктура и целокупната конфигурација на проектот.

Дополнително, во Северна Македонија е во сила Законот за управување со батерии и акумулатори и отпадни батерии и акумулатори. Кај увезени индустриски батериски системи треба навремено да се провери кој субјект има статус и обврски според режимот за ставање батерии на пазарот и управувањето со отпадот.

Од проектна перспектива, ова значи дека уште во Supply/EPC договорот е корисно да се решат прашањата за:

– отстранување и замена на батериските модули;
– транспорт;
– рециклирање или друг третман;
– трошоците за decommissioning;
– одговорноста при предвремена замена или recall.

Трошок што ќе настане по десет или петнаесет години сепак е дел од економијата на проектот денес.

Што се случува со BESS во регионот?

Македонија не е изолиран пример. Во регионот складирањето брзо преминува од дополнителна технологија во важен дел од електроенергетската инфраструктура.

Србија веќе ја поврзува интеграцијата на варијабилните обновливи извори и приклучувањето со обезбедување балансен капацитет. Во определени случаи кога се користи батериско складиште, српската регулатива предвидува најмалку 0,4 MWh складирање по MW инсталирана моќност на електроцентралата, а релевантниот регулационен опсег треба да изнесува најмалку 20%.

Бугарија реализира значително поголем пристап на ниво на систем. Преку програмата RESTORE, финансирана со 603 милиони евра од Recovery and Resilience Facility, беше предвидена grid-scale инфраструктура со најмалку 3.000 MWh употреблив капацитет за складирање.

Грција, пак, веќе има детална посебна регулаторна патека за standalone electricity storage stations, вклучувајќи постапки за Final Connection Offer и посебни правила донесувани во текот на 2024 и 2025 година.

Регионалниот тренд е затоа прилично јасен: колку повеќе соларни и ветерни капацитети влегуваат во системот, толку поголема станува вредноста на флексибилноста, балансирањето и складирањето.

Што треба да провери инвеститорот пред да донесе одлука за BESS?

Пред конечна инвестициска одлука, правната и комерцијалната due diligence анализа треба најмалку да одговори на следните прашања:

1. Дали BESS ќе биде standalone проект, дел од постоечка електроцентрала или дел од нова електроцентрала?
2. Кој ќе биде сопственик и кој ќе биде оператор на системот?
3. Дали проектот е опфатен со релевантниот Годишен план?
4. Кои права на земјиштето се потребни за батериите, трафостаницата, каблите и пристапот?
5. Каков акт за градење е потребен за конкретната конфигурација?
6. Дали е потребно овластување од Министерството и каков е лиценцниот режим?
7. Колкава import/export моќност дозволува приклучокот?
8. Може ли BESS да се користи за планираниот пазарен и балансен модел?
9. Дали EPC/Supply договорот гарантира не само почетен капацитет, туку и performance во текот на животниот век?
10. Кој го носи ризикот од деградација, пожар, замена на модули и технолошки дефект?
11. Како се уредени O&M, software/BMS/EMS пристапот и долгорочната достапност на резервни делови?
12. Кој ги носи трошоците и обврските за decommissioning, отпад и рециклирање?
13. Дали проектните договори се прифатливи за банка или друг финансиер?

Кај BESS проект, одговорот на овие прашања често е поважен од самата цена на батеријата.

Најчести прашања за BESS во Северна Македонија

Дали секоја фотонапонска електроцентрала мора да има BESS?

Законот за енергетика предвидува обврска за електроцентрали кои користат **варијабилен обновлив извор на енергија**, во рамките на режимот од член 87. Со измените од јули 2026 година, законскиот опсег на инсталирана моќност на складиштето е од најмалку 20% до најмногу 40% од моќноста на електроцентралата, со услов за најмалку двочасовен циклус на полнење и празнење. Постојат и законски исклучоци. За конкретен проект треба да се провери неговиот статус и применливиот режим.

Може ли BESS да се полни со електрична енергија од мрежата?

Да, Законот експлицитно предвидува дека интегрирано складиште до 40% од моќноста на електроцентралата може да складира и електрична енергија преземена од мрежата и повторно да ја предава на мрежата, во рамките на максималната одобрена едновремена моќност на приклучокот.

Може ли BESS да учествува на пазарот на електрична енергија?

Да. Операторот на складиште може да купува и продава електрична енергија, да обезбедува услуги за складирање и да нуди системски услуги, под условите предвидени со Законот, мрежните и пазарните правила. За определени складишта со најмалку 1 MW максимална моќност на предавање е предвидена и можност за учество во механизмот за балансирање.

Дали MW и MWh се исто?

Не. MW ја покажува моќноста со која BESS може да полни или празни, додека MWh ја покажува количината енергија што може да ја складира. Двата параметри се клучни за правната, техничката и финансиската структура на проектот.

BESS е веќе правно и инвестициско прашање

Развојот на батериското складирање во Северна Македонија влегува во нова фаза.

Законот веќе не го третира складирањето само како техничка функција на електроенергетскиот систем. BESS може да биде самостоен енергетски објект, интегриран дел од електроцентрала и средство за учество на пазарите и во системските услуги.

Истовремено, обврската за складирање кај варијабилните обновливи извори, големиот број BESS иницијативи во Годишниот план и ограничувањата на електроенергетската мрежа значат дека батериските системи ќе имаат сè поголемо влијание врз тоа како се развиваат новите соларни и ветерни проекти.

За инвеститорот, клучното прашање затоа не е само „која батерија да ја купиме?“, туку:

Како треба да го структурираме проектот за BESS да може правно, технички и комерцијално да ја извршува функцијата за која е инвестиран?

Одговорот треба да се утврди уште во развојната фаза – пред да се фиксираат технологијата, приклучокот и клучните проектни договори.

*Напомена: Овој текст е од општ информативен карактер и не претставува правен совет. Конкретниот правен режим зависи од структурата, моќноста, локацијата, приклучокот и статусот на секој поединечен проект. Текстот е ажуриран заклучно со 8 септември 2026 година.