Енергетика и обновлива енергија

Енергетскиот сектор во Македонија поминува низ сериозна трансформација. Она што до неодамна беше пред сe техничка и институционална тема, денес стана прашање на економија, инвестиции, регулатива, заштита на животната средина и правна сигурност. Обновливи извори на енергија, фотоволтаици, складирање на енергија, енергетски заедници и пазарна интеграција се термини кои сe почесто се појавуваат не само меѓу инвеститорите, туку и меѓу компаниите, општините, домаќинствата и правните професионалци.

Во таква средина, енергетиката повеќе не може да се гледа изолирано. 

Секој нов проект за обновливи извори на енергија отвора повеќе прашања: дали постои можност за приклучување на мрежа, дали земјиштето е соодветно, дали сите дозволи се обезбедени, каков тип на договор за купопродажба на електрична енергија е потребен и кој ги носи ризиците во случај на регулаторни промени. 

1️⃣ Зошто енергетиката е една од најактуелните теми?

Енергетската криза во Европа покажува дека стабилното снабдување со електрична енергија не е само техничко прашање, туку и прашање на национална безбедност и економска отпорност. Македонија, како земја која историски се потпира на јаглен, хидроенергија и увоз, сега мора да ја забрза транзицијата кон почиста и пофлексибилна енергетска структура.

Според најновите податоци, домашното производство на електрична енергија во 2025 година изнесувало 6.123 GWh. Од обновливи извори на енергија, вклучувајќи ги и големите хидроелектрани, биле произведени 2.839 GWh – што претставува раст од 11,43% во споредба со 2024 година. Ова покажува дека обновливите извори веќе играат значајна улога во домашниот енергетски биланс.

Уште позначаен е податокот за инсталираниот капацитет. Во 2025 година, обновливите извори учествувале со приближно 58% во вкупниот инсталиран капацитет за производство на електрична енергија. Ова значи дека зелената транзиција повеќе не е само план за иднината – таа е процес кој веќе ја преобликува структурата на македонската енергетика.

2️⃣ Фотоволтаици: најбрзорастечкиот сегмент кај обновливите извори

Најдинамичниот сегмент во последните години се фотоволтаиците. Во 2025 година биле регистрирани 1.458 фотонапонски електроцентрали, со вкупна инсталирана моќност од 963 MW. Нивното производство изнесувало приближно 1.180 GWh, со што соларната енергија се позиционира како еден од најважните извори на нова зелена енергија во земјата.

Причините за овој раст се повеќеслојни:

• Македонија има поволни климатски услови за соларна енергија
• Технологијата е подостапна од порано
• Компаниите сè повеќе бараат начини за намалување на трошоците за електрична енергија
• Извозно ориентираните компании сe повеќе ќе треба да докажуваат понизок јаглероден отпечаток, особено поради европските климатски политики.

Сепак, брзиот раст на фотоволтаиците носи и сериозни предизвици. Соларната енергија е променлива – најмногу произведува во текот на денот и зависи од временските услови. Поради тоа, секој нов проект мора да се гледа не само како инвестиција во панели, туку како дел од поширок електроенергетски систем.

(фотографија од овогодинешниот „Македонски Енергетски Форум“)

3️⃣ Мрежата – најголемото тесно грло

Најголемиот практичен предизвик во македонската енергетика е приклучувањето на нови капацитети на мрежата. Интересот за обновливи извори на енергија далеку ја надминува моменталната способност на системот да ги интегрира сите нови проекти.

Според ревизорските наоди, македонскиот систем моментално може да интегрира приближно 1,5 GW променливи извори на енергија со постојните балансирачки резерви, додека барањата за приклучување од производители на обновлива енергија достигнуваат 8,663 GW. Од нив:

• 6,828 GW се фотоволтаични централи;
• 1,835 GW се ветерни паркови.

Ова е клучен сигнал за инвеститорите. Дури и кога еден проект има добра локација, финансирање и техничко решение – без сигурно приклучување на мрежата, неговата реализација може да биде неизвесна. Затоа договорите за приклучување, роковите, трошоците за надградба и можноста за ограничување на производството стануваат централни прашања.

4️⃣ Новата регулатива ја менува правната рамка

Новата енергетска регулатива има за цел да ја приближи Македонија до европските правила и кон поорганизиран пазар на електрична енергија. Новиот Закон за енергетика воведува важни концепти:

• Годишно планирање на енергетски објекти;
• Складирање на енергија;
• Енергетски заедници;
• Активни потрошувачи;
• Појасни правила за приклучување на мрежа.

Ова е особено важно за обновливата енергија, бидејќи инвеститорите бараат предвидливост. Адвокат кој работи во енергетика мора да ги разбира не само класичните договори и регистрација на компанија, туку и регулаторните постапки, енергетските дозволи, земјишните прашања, јавните набавки, државната помош и односите со операторите на мрежа.

Во пракса, правниот ризик може да биде исто толку значаен како и техничкиот ризик. Ако проектот нема правилно регулирано земјиште, ако дозволите не се усогласени, ако приклучувањето на мрежата е неизвесно или ако договорот за купопродажба на електрична енергија не ги покрива пазарните ризици – инвестицијата може да стане спорна.

5️⃣ Складирање на енергија и батерии

Следната голема тема се батериските системи. Складирањето на енергија станува суштинско за поголема интеграција на соларни и ветерни капацитети. Без батерии, системот може да се соочи со вишоци на производство во одредени периоди и недостиг во други.

Во 2025 година, за првпат беше забележано регулаторно движење кон лиценцирање и интеграција на складирање на енергија во рамки на фотонапонски електроцентрали. Ова ќе станува сe поважно за новите проекти.

6️⃣ Енергетскиот пазар станува подинамичен

Во 2025 година, на пазарот „ден однапред“ биле истргувани 1.371 GWh електрична енергија – 41% повеќе во споредба со 2024 година. Ова укажува дека пазарот станува поактивен, а компаниите сè повеќе ќе треба да размислуваат за пазарни цени, долгорочни договори и заштита од ценовни ризици.

Во иднина, договорите за купопродажба на електрична енергија, односно Power Purchase Agreements (PPAs), ќе добијат поголемо значење. Тие можат да бидат вредна алатка за компании кои бараат стабилна цена и зелена енергија, но истовремено бараат внимателно регулирање на:

• Балансна одговорност;
• Гаранции за потекло;
• Промени во закон;
• Прекин на производство;
• Јаглеродни трошоци.

Заклучок

Енергетскиот сектор во Македонија се движи кон нов модел: повеќе обновливи извори на енергија, повеќе фотоволтаици, поголема улога на пазарот, поголема потреба од батерии и посложена регулатива. Податоците покажуваат дека зелената транзиција веќе се случува – но и дека системот има сериозни ограничувања.

Главниот предизвик не е едноставно да се изградат повеќе електрани. Главниот предизвик е да се создаде стабилен, предвидлив и правно сигурен систем во кој обновливите извори на енергија ќе можат да се развиваат без да ја загрозат мрежата, пазарот и сигурноста на снабдувањето.

Иднината на македонската енергетика затоа ќе зависи од три работи: модерна инфраструктура, јасна регулатива и добро структурирани инвестиции. Само со оваа комбинација обновливите извори на енергија можат да станат вистинска економска предност – а не само регулаторна обврска.

Забелешка: Овој текст е информативна содржина, базирана на применливата регулатива и јавно достапните статистики во Македонија, со лично мислење на авторот. Содржината во ниту еден случај и под никакви околности не треба да се смета за професионален совет.

ЗАКАЖИ СОСТАНОК СО НАШИОТ ТИМ: