Купување компанија? Што треба да открие Legal Due Diligence пред да ја потпишете трансакцијата

17.11.2026
legal due diligence

Купување компанија: зошто Legal Due Diligence е важен пред трансакцијата?

При купување компанија, не ги купувате само нејзините приходи, клиенти, вработени, бренд или технологија.

Ја преземате и нејзината правна историја.

Договорите што биле потпишани пред неколку години. Потенцијалните спорови. Обврските кон вработените. Лиценците. Интелектуалната сопственост. Односите меѓу содружниците. Обезбедувањата дадени на банки или други доверители. И прашањата што можеби никој не ги отворил додека компанијата нормално работела.

Токму затоа, пред купувачот да ја потпише трансакцијата, вообичаено следува Legal Due Diligence – правна анализа на компанијата што се купува.

Целта не е да се соберат што повеќе документи и да се направи извештај од неколку стотици страници.

Целта е многу попрактична:

Да се утврди што точно купува инвеститорот, кои правни ризици ги презема и дали тие ризици треба да влијаат на цената, структурата или условите на трансакцијата.

Што е Legal Due Diligence?

Legal Due Diligence е систематска правна анализа на компанијата или бизнисот што е предмет на инвестиција или преземање.

Во зависност од трансакцијата, анализата може да биде целосна или да биде фокусирана само на одредени прашања кои се особено важни за купувачот.

Кај купување 100% од уделите во компанија, на пример, купувачот практично ја презема компанијата со нејзината постојна правна состојба. Тоа значи дека проблем кој настанал пред пет години може да остане во компанијата и по промената на сопственикот.

Токму поради тоа, кај share deal, правната проверка на самата компанија е особено важна.

Кај asset deal, каде што купувачот купува конкретни средства, договори, права или делови од бизнисот, фокусот е поинаков. Тогаш треба да се провери дали средствата навистина му припаѓаат на продавачот, дали можат да се пренесат и кои обврски се поврзани со нив.

Во двата случаи, суштината е иста:

Пред да ја преземете економската вредност, треба да знаете кои правни ризици доаѓаат заедно со неа.

Кога се прави Due Diligence?

Legal Due Diligence најчесто се поврзува со купување или продажба на компанија, но неговата примена е поширока.

Може да се спроведе при стекнување значителен удел, merger или друга M&A трансакција, влез на инвеститор, venture capital или private equity инвестиција, поголемо финансирање, купување на определен бизнис или на значајни средства.

Но due diligence не мора секогаш да биде инициран од купувачот.

Компанија што се подготвува за продажба може однапред да спроведе vendor due diligence или интерна правна проверка, со цел да ги открие слабостите пред тие да бидат откриени од потенцијалниот купувач.

Во практика, тоа може значително да ја подобри преговарачката позиција на продавачот.

Корпоративната структура е првата точка на проверка

Првото прашање е фундаментално:

Дали продавачот навистина го поседува она што тврди дека го продава?

Се проверуваат основачките и корпоративните документи, сопственичката структура, уделите или акциите, основната главнина, управителите, овластувањата за застапување и претходните промени на сопственоста.

Но анализата не запира тука.

Треба да се утврди дали постојат права на трети лица врз уделите, залози, ограничувања за пренос, договори меѓу содружници, опции, pre-emption права или други договорни механизми што можат да влијаат врз трансакцијата.

На пример, договорена продажба може сериозно да се комплицира ако непосредно пред потпишувањето се открие дека за преносот е потребна согласност од друг содружник, доверител или трето лице.

Затоа корпоративниот due diligence не е формалност.

Тој треба да потврди дека продавачот може валидно да ја реализира трансакцијата што ја договорил.

Клучните договори можат директно да ја определат вредноста на компанијата

Следното прашање е: од кои договори зависи бизнисот?

Компанија може да има добра финансиска слика, но значителен дел од нејзината вредност да зависи од само неколку клиенти, добавувачи или деловни партнери.

Токму затоа, во due diligence најголемо внимание обично се посветува на материјалните договори: договорите со клучни клиенти и добавувачи, дистрибутивните и агентските договори, договорите за закуп, лиценцните договори, финансирањето и долгорочните или ексклузивни деловни односи.

Посебно важни се change of control клаузулите.

Одреден договор може да му дозволува на клиентот, банката, закуподавачот или другата договорна страна да го раскине договорот или да бара претходна согласност ако се промени сопственоста на компанијата.

Замислете дека купувате компанија во голема мера поради нејзиниот најголем клиент, а договорот со тој клиент може да престане веднаш по промената на сопственоста.

Тоа веќе не е само „правна забелешка“.

Тоа е deal risk.

Вработените и management-от често се дел од вредноста што се купува

Кај многу компании, особено во технологија, професионални услуги и други knowledge-based бизниси, вредноста на компанијата во голем дел зависи од луѓето.

Поради тоа, треба да се анализираат договорите со клучните вработени и management-от, нивните права при престанок на работниот однос, бонусите, дополнителните права, потенцијалните работни спорови и усогласеноста со прописите за работните односи.

Но кај стартап или software company се појавува уште едно важно прашање:

Дали интелектуалната сопственост што ја создавале вработените и надворешните соработници е правилно регулирана во корист на компанијата?

Компанијата може да има одличен тим и вреден производ, но ако правата врз тој производ не се јасно уредени, купувачот може да се најде во ситуација да купи компанија без целосна контрола врз клучниот asset поради кој ја направил инвестицијата.

Кај tech компаниите, IP може да биде најважниот дел од Due Diligence

Кај tech acquisition, интелектуалната сопственост може да биде една од најважните области во целата трансакција.

Треба да се утврди кој ги поседува софтверот, source code-от, трговските марки, домените, дизајнот, базите на податоци и другите авторски или сродни права.

Кај софтверските компании дополнително се проверуваат договорите со developers и contractors, лиценците за third-party software и, каде што е релевантно, употребата на open-source компоненти.

Купувачот не треба да претпостави дека нешто е сопственост на компанијата само затоа што компанијата го користи.

Најлошото време да се открие дека клучниот software code не е правно регулиран во корист на компанијата е по closing.

Лиценците и регулаторните прашања понекогаш се поважни од самите средства

Кај регулираните индустрии, лиценцата или дозволата понекогаш е повредна од голем дел од останатите средства на компанијата.

Поради тоа, треба да се провери кои лиценци и дозволи се потребни за работењето, дали се валидни, дали постојат услови за нивно продолжување и дали промената на сопственоста бара известување, согласност или ново одобрение.

Во зависност од дејноста, во овој дел може да влезат и прашања поврзани со заштита на лични податоци, конкуренција, спречување перење пари, потрошувачки права, животна средина или други секторски прописи.

Due diligence во енергетска компанија, финансиска институција или здравствен бизнис логично не може да изгледа исто како проверка на нерегулирана трговска компанија.

Правната анализа мора да го следи реалниот бизнис модел на компанијата.

Не се проверуваат само постојните спорови

Судските, арбитражните и управните постапки се очигледен дел од due diligence.

Но тие не се единственото нешто што треба да се анализира.

Многу поважно прашање е дали постојат ситуации кои сè уште не се претвориле во формален спор, но можат да се претворат во спор по преземањето.

На пример, може да постои раскинат клучен договор, неплатено побарување, сериозна рекламација од клиент, спор со поранешен вработен, нерегулирано право од интелектуална сопственост или регулаторна неправилност за која сè уште не е започната постапка.

Legal Due Diligence треба да го анализира потенцијалниот ризик, а не само предметите кои веќе имаат судски број.

Недвижности, средства и обезбедувања

Ако компанијата поседува значајни недвижности или други средства, се проверува дали правото на сопственост е јасно, дали постојат хипотеки, залози или права на трети лица и дали средството може нормално да продолжи да се користи и по трансакцијата.

Истото важи и за финансирањето.

Кредитен договор може да содржи ограничување за промена на сопственоста. Одредена обврска може да биде обезбедена со залог врз клучен asset. Гаранција дадена во корист на трето лице може да остане активна и по продажбата.

Токму поради тоа, правниот due diligence треба да се координира со финансискиот и даночниот due diligence.

Legal Due Diligence не ги заменува финансиската и даночната анализа.

Добар M&A процес ги поврзува сите три.

Како изгледа Due Diligence процесот?

Вообичаено, купувачот или неговите советници подготвуваат due diligence request list – листа на документи и информации што треба да ги достави продавачот.

Документите потоа се поставуваат во data room, по што започнува нивната анализа.

Но добар due diligence не завршува со читање документи.

Во текот на процесот речиси секогаш се појавуваат дополнителни прашања.

Зошто недостасува овој договор?

Дали договорот што истекува за два месеци ќе биде продолжен?

Кој го поседува овој trademark?

Дали банката дала согласност за трансакцијата?

Каде е договорот со developer-от кој го создал првиот source code?

Затоа процесот обично вклучува Q&A, дополнителни барања за документи и разговори со management-от.

Крајниот резултат не треба да биде само констатација:

„Недостасува документ.“

Туку нешто многу поконкретно:

„Недостасува документ, тоа создава конкретен ризик, ризикот може да влијае на трансакцијата на следниот начин и предлагаме да се реши вака.“

Што се случува кога Due Diligence ќе открие проблем?

Откриен проблем не значи автоматски дека трансакцијата треба да се прекине.

Во најголем број случаи, прашањето е:

Како ризикот да се отстрани или правилно да се распредели меѓу купувачот и продавачот?

Во зависност од проблемот, due diligence наодот може да доведе до:

  • намалување на купопродажната цена, ако ризикот има директно финансиско влијание;
  • condition precedent, односно обврска проблемот да се реши пред closing;
  • warranty, со која продавачот дава договорна изјава и гаранција за определена состојба;
  • specific indemnity, кога продавачот презема конкретен познат ризик;
  • escrow или holdback, со задржување дел од цената како обезбедување.

Токму тука due diligence директно се претвора во преговарање на трансакциската документација.

Ако, на пример, постои стар залог врз уделите, неговото бришење може да стане услов пред closing.

Ако постои тековен спор со значителна вредност, продавачот може да преземе specific indemnity.

Ако не е сигурно дека определен клиент ќе остане по промена на сопственоста, купувачот може да инсистира на согласност од клиентот пред затворање на трансакцијата.

Затоа due diligence и SPA – Share Purchase Agreement не треба да се гледаат како два одвоени процеси.

Наодите од due diligence треба директно да влијаат врз договорот за купопродажба.

Red flag не значи секогаш deal breaker

Една од најважните задачи на правниот советник е да направи разлика меѓу проблем што изгледа лошо и проблем што навистина ја загрозува трансакцијата.

Не секоја неправилност има исто значење.

Може да постои договор со технички недостаток кој лесно може да се коригира.

Но може да постои и проблем кој директно го погодува она поради што купувачот воопшто ја купува компанијата.

Ако компанијата има 50 договори со клиенти и еден помал договор има формален недостаток, ризикот можеби е ограничен.

Но ако 60% од приходите зависат од еден договор кој може да се раскине поради change of control, анализата е сосема поинаква.

Затоа добар due diligence извештај не треба само да набројува ризици.

Треба да ги приоритизира според нивното реално влијание врз трансакцијата.

Клучното прашање не е колку забелешки има во извештајот.

Клучното прашање е кои од нив можат да влијаат врз вредноста на инвестицијата, можноста трансакцијата да се затвори или способноста на компанијата нормално да продолжи да работи по closing.

Пред да потпишете, треба да знаете што навистина купувате

Добра компанија не е компанија без ниту еден правен ризик.

Таква компанија веројатно и не постои.

Добра трансакција е онаа во која купувачот знае кои ризици постојат, го разбира нивното влијание и правилно ги распределува преку цената и договорната документација.

Затоа целта на Legal Due Diligence не е да најде причина трансакцијата да не се случи.

Целта е трансакцијата да се случи со отворени очи.

Пред да ја потпишете купопродажбата, треба да знаете не само колку вреди компанијата на Excel.

Треба да знаете и:

што точно преземате заедно со неа.

Напомена: Овој текст е од општ информативен карактер и не претставува правен совет. Обемот и содржината на Legal Due Diligence зависат од структурата на конкретната трансакција, индустријата, компанијата што е предмет на анализа и специфичните ризици на зделката.

Информативен блог

To top